AFGANİSTAN EL HALILARI

Afganistan’ın en kuzey bölgelerinde dokutulan ve çok zor şartlar altında imalatı yapılan halılar , Türkiye’ye uzun bir yol kat ederek sizlere ulaşmıştır . Bakır ve taba renklerin her tonunun hakim olduğu halılar dokundukları yörelerin isimlerini alır . Bu halıların yünleri Avrupa’da en iyi yün eğiren ülke olan Belçika’da eğrilir. Parlaklık yünün malzemesinden kaynaklanır. Genellikle Klasik mobilyalar için önerilir. Son dönemde dokunan halılar desen ve renkleri itibariyle modern mobilyaya uygun hale gelmiştir.

Afganistan'ın halı endüstrisi, ülkenin politik sorunlarla karşılaşmasından önce olduğu kadar iyi değildir. Günümüzde ülkede bir çok kilim üretiliyor olmasına karşın ihracat oldukça azdır. Bu nedenle Afganistan halılarını diğer dünya ülkelerine Pakistan ve İran aracılığıyla pazarlamaktadır.

Afgan kilimleri genellikle Buhara kilimlerine ve Türkiye'de üretilenlerle doğu Türkmenistan kilimlerine benzemektedir. Afgan kilimlerinde kullanılan renkler heyecan verici ve kilimin tarzına özel renklerdir. Çeçen kabileleri gibi Afgan göçebeleri günümüzde halen kilim üretmektedir ancak bunlar çok az miktarda olduklarından ötürü oldukça nadir ve zor bulunurlar. Başkent Kabil yöresinde ham ipekten dokunan ipek halılar bildiğimiz floş tarzı ipekten farklı tarz ve desenlerdedir. Doğal malzemeden üretilen bu halılar oldukça talep gören yapıdadır.

AFGANİSTAN TÜRKMENLERİNİNDE HALICILIK

Türkmenler, halı ve kilimi asırlardır dokuyarak gerek geçim kaynaklarını sağlamak gerekse de kullanmak için yapmışlardır. Halı ve kilimi çadırlarında, evlerinde , hatta binek hayvanlarında dahi kullanmak için dokumuşlardır. Tarih boyunca halı dokuma sanatı ile dünyada ün kazanmış ve ün almış bir millettir.

Türkmen halkı halı sanatını göçebe yaşantılarında, gerek yerleşik hayatlarında, yaşamış oldukları uzun savaş dönemlerinde, hicret yıllarında dahi halı sanatını bırakmamış daima dokumuşlardır.Geçim kaynaklarını çoğu yerlerde halıdan sağlamışlardır. Afganistan’da ve Pakistan’da yaşayan Afganistan Türkmenlerinin çoğu geçim kaynaklarını halıdan sağlamaktadırlar. Daima üreten bir millet olan Türkmenler, her zaman başları dik ve hiçbir zaman dilenmemişlerdir.Zamanımızda dahi Türkmenler, halısını, Horcun torbasını, Garçın torbasını, ayaklıkları, Aköy belbağlarını, her zaman dokuya gelmişlerdir. Halı ve kilim el dokuma sanatı Türkmenlerin yıllardır yapmış oldukları ecdat sanatıdır. Türkmenlerin kurdukları devletler, imparatorluklar hatta han ve beğliklerin saraylarında hep Türkmenlerin kırmızı halısı kullanılmış o muhteşem yerleri Türkmen halıları süslemiştir. Şuanda bile Türkmen halıları başta ABD olmak üzere bir çok Avrupa ülkelerinde kullanılmaktadır. Her Türkmen’in boylarına göre halı desenleri, çizgileri ve motifleri bulunmaktadır. Örneğin, Ersarı gölü , Teke gölü, Ahel gölü gibi her desenin ve çizgilerin adı ve ona ait boyları vardır. Afganistan Türkmenlerinde halının yeri ;Afganistan devleti kurulduğundan buyana Türkmenlerin halısına her zaman muhtaç olmuştur. Çünkü, Afganistan’da tahmini 3 milyonu geçkin Türkmen milleti Afganistan devleti ekonomisinin temel taşı olmuşlardır. Türkmen el halıları Afganistan ekonomisinin % 40 gelir getirici ürünü olup, ayrıca ihracatta % 70 varan ilerleme kaydetmiştir. Gerek iç piyasada, gerekse de dış piyasada Afganistan’ın en hareketli Pazar ürünlerinden bir tanesi halıdır. Bugün Türkmen halıları başta ABD, Almanya, İsviçre, Fransa, Hollanda, İtalya, Danimarka, Rusya, Arabistan,Türkiye gibi dünyanın en sayılı ülkelerine ihraç edilmektedir.

Afganistan’da Türkmen halısı dokulan (yapılan) yerleri şu şekilde belirtmek mümkündür;
a) Şibirgan şehrine bağlı Hücüdükke, Mengecik, Garkın, Hamiyap, Akça, Mürdiyan, Hanaka ilçelerinde ve bu ilçerelere bağlı Türkmen köylerinde
b) Faryap Şehrine bağlı Anthoy, Hançarbağ, Karamgol,Altıbölek ilçelerinde ve bu ilçelere bağlı Türkmen köylerinde.
c) Badıgis şehrine bağlı Marçak ilçesinde ve bu ilçeye bağlı Türkmen köylerinde.
d) Mezar – i Şerif şehrine bağlı Devletabat, Kelder, Şortepe, Belh ilçelerinde ve bu ilçelere bağlı Türkmen köylerinde.
e) Kunduz şehrine bağlı İmamsahip, Çardere, Deştiarçi, Akdepe ilçelerinde ve bu ilçelere bağlı Türkmen köylerinde.
Günümüzde yapılan Türkmen halılarının isimleri aşağıdaki gibidir.
a) Bilcik
b) Kunduzi
c) Halmemedi
d) Çöprenk (Uşak)
e) Cengelarık
f) Kargahi
g) Hocaroşnayi
h) Altıbölek

Türkmen el halılarının yapılışı; Koyun yününün kırkılması ve o yünlerin temizlenerek, seçilerek, yıkanarak ve temizlenen yünlerin taranması ile Türkmen hanımları İk ve Atanak (ip eğirme aleti) ile hazır olan yünleri eğirerek halı ipleri yaparlar. Eğirilen iplere Eriş adı verilir ve bu hazırlanan ipler halı yapımında kullanılan iplerdir ve boyanmaz. Koyun yününden yapılan diğer ipler, kök boyaları ile (Saman, Nar kabuğu ve çeşitli bozkırlarda yetişen Sazak ve diğer bitkilerin köklerinden kazanlara konularak ve kaynatılarak kök boya yapılır.) kazanlarda ipler boyanır ve halının yapımında kullanılacak olan çeşitli renklerde halı ipleri hazırlanır. Halı ipleri hazırlandıktan sonra özel olarak ağaçtan yapılmış olan halı tezgahlarında belli ölçülerde metre kare ve ebatlarına göre ilk etap da Eriş (boyanmamış) ipleri tezgahlara dizilir. Daha sonra yapılacak olan halı desenine göre renkli iplerle halı dokunmaya başlanılır. Türkmen halıları, hanımlar ve erkekler tarafından dokunur.